Fréttir

Á Íslandi hefur umræða um fangelsismál á síðustu árum í auknum mæli beinst að því hvernig megi styðja betur við fólk sem hefur afplánað refsingu og auðvelda því að hefja nýtt líf án afbrota. Í því samhengi hefur svokallað Exit-verkefni vakið athygli sem mikilvægt úrræði í endurhæfingu og samfélagsaðlögun einstaklinga sem vilja yfirgefa afbrotahópa, fíkniefnaumhverfi eða annan skaðlegan lífsstíl, Eygló Harðaróttir hefur verið leiðandi í því verkefni.

Reynsla bæði hér á landi og erlendis sýnir að fangelsisvist ein og sér dugar sjaldnast til að draga úr endurkomu í afbrot. Mikilvægt er að einstaklingar fái raunhæfan stuðning við húsnæði, atvinnu, menntun, geðheilbrigði og félagslega þátttöku þegar afplánun lýkur. Þar gegna félagasamtök og samfélagsverkefni lykilhlutverki. Exit-verkefni byggja á þeirri hugmynd að einstaklingurinn geti brotið upp gamla hegðun með markvissri handleiðslu, stuðningi og tengingu við samfélagið.

Á Íslandi hefur Vernd fangahjálp lengi unnið að sambærilegum markmiðum með rekstri áfangaheimila og stuðningi við dómþola eftir afplánun. Slík úrræði hafa sýnt að með mannúðlegri nálgun og samvinnu stjórnvalda, sveitarfélaga og félagasamtaka er hægt að minnka líkur á endurteknum afbrotum og auka lífsgæði einstaklinga og fjölskyldna þeirra.

Þrátt fyrir framfarir standa fangelsismál hér á landi enn frammi fyrir áskorunum. Skortur á úrræðum fyrir fólk með fjölþættan vanda, langir biðlistar eftir meðferð og takmarkað eftirfylgniúrræði geta gert einstaklingum erfitt fyrir að hefja nýtt líf. Því er mikilvægt að þróa áfram verkefni á borð við Exit og efla heildstæða stefnu í endurhæfingu dómþola.

Samfélagið allt hefur hag af því að einstaklingar fái raunverulegt tækifæri til breytinga. Fangelsiskerfið þarf því ekki aðeins að snúast um refsingu heldur einnig um ábyrgð, stuðning og ný tækifæri til þátttöku í samfélaginu.

EXIT – leið út úr afbrotum og ný sýn á fangelsismál á Íslandi

Þegar fólk gengur út úr fangelsi ætti það að vera nýtt upphaf. Fyrir marga er það þó aðeins upphaf nýrrar óvissu.

Hugsum okkur tvo einstaklinga sem eru að losna úr fangelsi. Annar þeirra er kona á þrítugsaldri sem afplánar dóm vegna umfangsmikils fíkniefnasmygls. Hún á lítið barn sem bíður hennar. Hinn er ungur maður sem ólst upp á fósturheimilum, hefur aldrei haft fasta vinnu eða stöðugt húsnæði og er nú á sinni fjórðu afplánun, að þessu sinni fyrir alvarlegt ofbeldisbrot.

Þrátt fyrir ólíkan bakgrunn eiga þau eitt sameiginlegt: Þegar þau ganga út um fangelsishliðið bíður þeirra oftar en ekki brotakennd þjónusta, ótrygg staða og skortur á samfellu í stuðningi. Húsnæði er ótryggt, meðferð rofnar og tengingar við samfélagið eru veikar eða engar.

Þetta er ekki saga af vonleysi heldur vanda sem hægt er að leysa með samstilltu átaki. Það er einmitt markmið EXIT – leið út úr afbrotum.

Vítahringurinn sem þarf að rjúfa

Rannsóknir hafa lengi sýnt að þyngri refsingar einar og sér draga ekki sjálfkrafa úr afbrotum. Það sem skiptir mestu máli er hvað gerist þegar einstaklingurinn snýr aftur út í samfélagið. Fyrstu vikurnar eftir lausn eru oft hættulegasti tíminn; skuldir bíða, húsnæði vantar, meðferð stöðvast og stuðningsnet er veikt.

Ef ekkert tekur við er hætt við að einstaklingurinn fari aftur inn í sama umhverfi, sömu neyslu eða sömu félagslegu aðstæður og leiddu til afbrota áður. Þar myndast vítahringur sem getur verið erfitt að rjúfa.

Þess vegna snúast nútíma fangelsismál ekki eingöngu um refsingu heldur líka um endurhæfingu, samhæfingu og raunveruleg tækifæri til breytinga.

Hvað er EXIT?

EXIT – leið út úr afbrotum er þverfaglegt samstarfsverkefni sem hófst formlega árið 2025 með stuðningi félagsmálaráðuneytisins. Verkefnið byggir á norrænum fyrirmyndum, meðal annars dönsku verkefnunum God Løsladelse og EXIT.

Grunnhugsunin er einföld: Samhæfing þjónustu þarf að hefjast áður en einstaklingur losnar úr fangelsi og halda áfram eftir lausn. Markmiðið er að einstaklingurinn þurfi ekki sjálfur að tengja saman ólík kerfi á viðkvæmustu tímamótum lífs síns.

EXIT er ekki ný stofnun heldur samstarfsvettvangur þar sem stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök vinna saman að sameiginlegum lausnum. Þar koma meðal annars að verkefninu Fangelsismálastofnun, sveitarfélög, heilbrigðisþjónusta, Vinnumálastofnun, Vernd fangahjálp, Rauði krossinn, Geðhjálp, SÁÁ og fjölmörg önnur samtök.

Það sem rannsóknir sýna

Alþjóðlegar leiðbeiningar Sameinuðu þjóðanna um að draga úr ítrekun afbrota leggja áherslu á að árangur náist með einstaklingsmiðaðri og samfelldri þjónustu. Þar skiptir máli að horfa ekki aðeins á áhættu heldur líka á styrkleika, markmið og framtíðarsýn einstaklingsins sjálfs.

Norrænar rannsóknir sýna að stöðugt húsnæði, atvinnuþátttaka, meðferð og félagslegur stuðningur eru meðal mikilvægustu þátta til að draga úr endurkomu í afbrot. Samfélagið allt græðir á því þegar einstaklingar ná fótfestu að nýju — færri brotaþolar verða til, kostnaður samfélagsins minnkar og fjölskyldur fá tækifæri til að byggja sig upp aftur.

Samfélagslegt verkefni

Það er auðvelt að líta á fangelsismál sem afmarkað mál sem varðar aðeins brotamenn og réttarkerfið. En í raun eru þetta samfélagsmál sem snerta okkur öll.

Þegar einstaklingur fær raunhæft tækifæri til að hefja nýtt líf aukast líkur á öryggi, stöðugleika og betra samfélagi. Börn fá foreldra til baka, fjölskyldur styrkjast og fleiri einstaklingar verða virkir þátttakendur í samfélaginu á ný.

EXIT byggir á þeirri sýn að enginn eigi að ganga einn út úr fangelsi án þess að einhver taki við. Það er ekki aðeins mannúðleg nálgun — heldur líka skynsamleg samfélagsfjárfesting.

Þráinn Farsetveit

Fangi á Litla-Hrauni segir útgáfu matreiðslubókar vera verkefni sem hafi gefið honum mikið. Hann segir hæfni fanga vannýtta og þegar öllu sé á botninn hvolft snúist vinna sem þessi um hvernig einstaklinga við viljum fá aftur út í samfélagið. Fangavörður á Litla-Hrauni fékk hugmyndina að bókinni fyrir fimm árum þegar hún var verslunarstjóri í fangelsinu. „Mér fannst fangar oft vera að kaupa svolítið skemmtileg hráefni til að útbúa sér mat og þetta vakti forvitni hjá mér. Þeir  fóru að segja mér frá ýmsum réttum og þeir gáfu mér uppskriftir og kenndu mér aðferðir, mér fannst þetta vera eitthvað jákvætt sem var að eiga sér stað,“ sagði Margrét Birgitta Davíðsdóttir sem nú starfar á Litla-Hrauni sem fangavörður. Það er fullt af hæfileikabúntum hérna inn. Hugmyndin fór á ís vegna kórónuveirufaraldursins. Þegar Jói Fel hóf störf í eldhúsinu í sumar fór boltinn að rúlla á ný.„Hann fer í framkvæmdina, honum leist vel á og hann fer í framkvæmdina með föngunum í fangelsum landsins. Hjálpar þeim að betrumbæta uppskriftir og skrá niður. Ég veit að þessi vinna var ómetanleg fyrir hann og fangarnir ánægðir með hans framlag.“

Margrét Birgitta í versluninni á Litla-Hrauni þar sem hugmyndin að bókinni vaknaði. Niðurstaðan er bókin vatn og brauð sem er seld á vefnum Fangaverk. Uppskriftirnar eru með fjölþjóðlegum blæ og segir Margrét hæfileikaríka matreiðslumenn hafa leynst í hópi fanganna. „Alveg 200%. Það er fullt af hæfileikabúntum hérna inni sem eiga mjög flottar uppskriftir og myndu nýtast vel úti í samfélaginu á veitingastöðum og mötuneytum og annað,“ bætir Margrét við og segist sjálf vera búin að prófa uppskriftina „Vandræðalaxinn“ sem finna má í bókinni. „Mikilvægt að taka þátt í einhverju sem skiptir máli“ Í bókinni eru fimmtíu uppskriftir frá þrjátíu og fimm föngum. Nöfn rétta í bókinni hafa vakið athygli en þar má til dæmis finna "Ólöglega innfluttan baunarétt", "Jailhouse rock" og "Hæstarétt".  Fangi sem á þrjár uppskriftir í bókinni segir verkefnið hafa gefið honum mikið. „Fyrir okkur er þetta mjög mikilvægt og það er mikilvægt að fá að taka þátt í einhverju sem skiptir máli. Mér persónulega fannst þetta gríðarlega gaman,“ sagði hann í viðtali við fréttamann á Litla-Hrauni í dag. Snýst um hvernig einstaklingar koma út í samfélagið Hann segir fangana elda sjálfir ofan í sig, stundum tveir og tveir saman í hópum. Hann segir þá hafa mikinn metnað fyrir útgáfu bókarinnar. „Fyrir mér snýst þetta um það, þegar öllu er á botninn hvolft, hvernig einstaklinga við viljum fá aftur út í samfélagið. Afplánun getur alveg verið tækifæri fyrir marga og mér finnst við þurfa að nýta þetta tækifæri í að efla færni og getu fanga svo þeir eigi frekar séns í að komast aftur út í samfélagið.“ Eins og áður segir á hann sjálfur þrjár uppskriftir í bókinni, meðal annars Jailhouse rock en viðurkennir að hann þurfi að vera duglegur að prófa aðrar en hans sjálfar. „Ég er búinn að heyra að þetta hefur vakið athygli og það er mjög gaman, gleður mig mikið.“

Endurhæfing

Í vélsmiðjunni fer fram ýmis konar sérhæfð vinna. Framleiddir eru kertastjakar og bakkar auk glæsilegrar sandkassagröfu. Guðmundur Friðmar Birigsson hefur starfað með föngunum í vélsmiðjunni.

Guðmundur Friðmar Birgisson hefur starfað í vélsmiðjunni á Litla-Hrauni.Vísir„Þetta eru kannski á bilinu þrír til fimm eða sex sem eru að vinna hér, það fer mikið eftir stöðu á verkefnum,“ segir Guðmundur og bætir við að verkefni sem þetta sé gríðarlega mikilvægt.„Ég held að þetta sé eitthvað það besta þegar maður talar um endurhæfingaferil. “Hann segir nóg að gera á vikunum fyrir jól. Vinnan er sérhæfð, einhverjir séu með bakgrunn og því þurfi að velja eftir getu og hæfni.

Þessi sandkassagrafa og bakkinn fyrir framan er meðal þess sem framleitt er í vélsmiðjunni.Vísir

„Auðvitað læra margir og maður kennir. Það eru margir sem hafa farið mjög metnaðarfullir héðan og tilbúnir að læra meira,“ bætir Guðmundur við.

„Við erum að reyna að þoka þeim upp í áttur, níur og tíur

Í trésmiðjunni er svo búið til handverk með sál eins og verkstjórinn Jón Ingi Jónsson kemst að orði. Þar eru framleiddir vinsælir pizzabakkar og glæsilegir takkóbakkar sem myndu sóma sér vel á hverju heimili. „Hér á Litla-Hrauni er kennd trésmíði einu sinni í viku og við erum í frábæru samstarfi við Fjölbrautaskóla Suðurlands og erum með ofsalega góða kennara þar.

Jón Ingi Jónsson er verkstjóri trésmiðjunnar á Litla-Hrauni.Vísir/Lýður Valberg

„Svo tek ég við, ég er smiður og ég er að reyna að kenna þeim allt sem ég kann, reyna að hækka spilin hjá strákunum. Þeir eru kannski með tvista og þrista en við erum að reyna að þoka þeim upp í áttur níur og tíur.“

Þarf stundum að eiga „flauelsklætt kurteist nei“ í pokahorninu

Hann segir afraksturinn vera til sölu á síðunni Fangaverk. Viðtökur fanganna við þessum verkefnum hafa verið jákvæð, öll rútína fyrir þá sé jákvæð þar sem þeir geta jafnvel gleymt því í smástund að þeir séu í fangelsi. „Í gegnum trésmíðina eru tveir strákar búnir með sveinspróf, byrjuðu hér og fengu áhuga og héldu áfram. Fóru í raunfærnimat og í sveinspróf.“

Handverk sem framleitt er í trésmiðjunni.Vísir

Samstarfið við fangana hefur gengið vel að sögn Jóns Inga. „Þetta er handverk með sál sem er unnið af strákum í bata. Þeir eru allir með smá athyglisbrest en það er allt í lagi því ég er með það líka. Svo þarf maður að eiga flauelsklætt kurteist nei stundum en þetta gengur vel og mér finnst þeim líða vel og mér líður vel yfir því. “Hægt er að fylgjast með framleiðslu Fangaverks inni á samfélagsmiðlum, bæði Instagram og Facebook.

Umfjöllun MBL 

Smári Jökull Jónsson skrifar 11. desember 2025 21:03

Þráinn Farestveit

Magnaður dagur á Litla Hrauni með sjálfboðaliðum frá Bataakademíunni og Afstöðu, heimamönnum, Vernd, fangelsismálastjóra og yfirmönnum. Forseti Íslands, frú Halla Tómasdóttir, heiðraði þáttakendur með nærveru sinni og tók þátt í allri dagskránni sem stóð í rúma 3 tíma. Það er örugglega hægt að fullyrða að þessi viðburður sé einstakur og líklega heimsviðburður þar sem forseti heimsæki ríkisfangelsi og tekur þátt í viðburði með þessum hætti. Fluttar voru ræður af Guðmundi Inga Þóroddssyni formanni AFSTÖÐU-réttindafélags, Tolla Morthens, formanni Bataakademíunnar og Agnari Braga og Steinunni frá Batahúsi en í framhaldi var farið í yoga öndunaræfingar og hugleiðslu.

Fangelsismál á Íslandi eru í langvinnri kerfislægri krísu, boðunarlistar í fangelsi lengjast og á sama tíma fyrnast dómar. Þetta segja forstöðumenn tveggja fangelsa, öryggisstjóri Fangelsismálastofnunar, Fangavarðafélag Íslands og Afstaða sem gagnrýna öll stefnu stjórnvalda eftir að fram kom að lækka eigi stofnfjárframlag til byggingar á nýju fangelsi tímabundið um 400 milljónir króna á þessu ári. 

„Ástand fullnustukerfisins einkennist af langvarandi vanfjármögnun, ófullnægjandi innviðum og aukinni öryggisáhættu gagnvart bæði föngum og starfsfólki. Þrátt fyrir viðvaranir frá bæði eftirlitsaðilum og stofnuninni sjálfri í áratugi hefur nauðsynleg uppbygging setið á hakanum,“ segir í yfirlýsingu hópsins. Þau segja ástand fangelsismála vera óásættanlegt.

Málaflokkurinn hafi um árabil búið við skertar fjárheimildir, úreltan húsakost og úrræði af skornum skammti, „allt með þeim afleiðingum að öryggi starfsfólks og fanga [sé] stefnt í hættu og virkni kerfisins skert til muna.“

Til stendur að reisa nýtt öryggisfangelsi á Stóra-Hrauni á Eyrarbakka og verður það skammt frá Litla-Hrauni. Undir lok síðasta árs var greint frá því að fangelsið ætti að koma í stað Litla-Hrauns og yrði með um hundrað rými fyrir fanga með möguleika á að bæta við 28 afplánunarrýmum síðar. Kostnaður við verkefnið var þá áætlaður um sautján milljarðar króna. 

Kristín Eva Sveinsdóttir, forstöðumaður Litla-Hrauns, Halldór Valur Pálsson, forstöðumaður Fangelsisins á Hólmsheiði, Rannveig Brynja Sverrisdóttir, öryggisstjóri Fangelsismálastofnunar, Fangavarðafélag Íslands og Afstaða, félag fanga og áhugamanna um fangelsismál skora öll á stjórnvöld að tryggja markvissa og nægilega fjármögnun og móta skýra framtíðarsýn um faglegt, öruggt og mannúðlegt fullnustukerfi. Það sé forsenda þess að íslenskt réttarríki standist alþjóðleg viðmið og samfélagslegar skyldur.

Fangaverðir þurft aðstoð sérsveitar

„Starfsfólk fangelsa hefur undanfarin misseri þurft að takast á við sífellt flóknari skjólstæðingahóp og fjölgun þungra ofbeldismála. Ofbeldi gegn fangavörðum hefur aukist og nýlega þurftu fangaverðir aðstoð sérsveitar vegna ástands sem skapaðist í fangelsinu Litla-Hrauni. Öryggisrými eru fullnýtt og ekki unnt að aðskilja fanga með ólíkar meðferðar- og öryggisþarfir, sem eykur hættu á átökum og ófyrirséðum atvikum,“ segir í tilkynningunni.

Hópurinn segir fangelsið á Litla-Hrauni ítrekað hafa hlotið gagnrýni fyrir „óviðunandi húsnæðisaðstöðu sem hvorki [uppfylli] öryggiskröfur né skilyrði um mannúðlega vistun.“ Þá hafi Ríkisendurskoðun og Umboðsmaður Alþingis jafnframt bent á að aðbúnaður fanga og starfsfólks sé heilsuspillandi, faglega óviðunandi og hamli framkvæmd laga um fullnustu refsinga.

Skortur á viðeigandi heilbrigðisþjónustu

Til viðbótar hafi Hólmsheiði verið reist með áherslu á skammtímavistun fanga en sé nú í auknum mæli notað sem langtímavistunarúrræði vegna skorts á aðstöðu og úrræðum annars staðar. Þetta auki álag á starfsfólk og dragi úr sveigjanleika fangelsiskerfisins í heild. Uppbygging nýs öryggisfangelsis á Stóra-Hrauni er því sögð brýn og tímabær. 

Hópurinn segir að skortur sé á viðeigandi heilbrigðis- og geðheilbrigðisþjónustu innan fangelsiskerfisins og meðferðar- og endurhæfingarúrræði takmörkuð. Skert aðgengi að menntun og úrræðum dragi jafnframt úr líkum á árangursríkri betrun og samfélagslegri endurkomu fanga.