Á Íslandi hefur umræða um fangelsismál á síðustu árum í auknum mæli beinst að því hvernig megi styðja betur við fólk sem hefur afplánað refsingu og auðvelda því að hefja nýtt líf án afbrota. Í því samhengi hefur svokallað Exit-verkefni vakið athygli sem mikilvægt úrræði í endurhæfingu og samfélagsaðlögun einstaklinga sem vilja yfirgefa afbrotahópa, fíkniefnaumhverfi eða annan skaðlegan lífsstíl, Eygló Harðaróttir hefur verið leiðandi í því verkefni.
Reynsla bæði hér á landi og erlendis sýnir að fangelsisvist ein og sér dugar sjaldnast til að draga úr endurkomu í afbrot. Mikilvægt er að einstaklingar fái raunhæfan stuðning við húsnæði, atvinnu, menntun, geðheilbrigði og félagslega þátttöku þegar afplánun lýkur. Þar gegna félagasamtök og samfélagsverkefni lykilhlutverki. Exit-verkefni byggja á þeirri hugmynd að einstaklingurinn geti brotið upp gamla hegðun með markvissri handleiðslu, stuðningi og tengingu við samfélagið.
Á Íslandi hefur Vernd fangahjálp lengi unnið að sambærilegum markmiðum með rekstri áfangaheimila og stuðningi við dómþola eftir afplánun. Slík úrræði hafa sýnt að með mannúðlegri nálgun og samvinnu stjórnvalda, sveitarfélaga og félagasamtaka er hægt að minnka líkur á endurteknum afbrotum og auka lífsgæði einstaklinga og fjölskyldna þeirra.
Þrátt fyrir framfarir standa fangelsismál hér á landi enn frammi fyrir áskorunum. Skortur á úrræðum fyrir fólk með fjölþættan vanda, langir biðlistar eftir meðferð og takmarkað eftirfylgniúrræði geta gert einstaklingum erfitt fyrir að hefja nýtt líf. Því er mikilvægt að þróa áfram verkefni á borð við Exit og efla heildstæða stefnu í endurhæfingu dómþola.
Samfélagið allt hefur hag af því að einstaklingar fái raunverulegt tækifæri til breytinga. Fangelsiskerfið þarf því ekki aðeins að snúast um refsingu heldur einnig um ábyrgð, stuðning og ný tækifæri til þátttöku í samfélaginu.
EXIT – leið út úr afbrotum og ný sýn á fangelsismál á Íslandi
Þegar fólk gengur út úr fangelsi ætti það að vera nýtt upphaf. Fyrir marga er það þó aðeins upphaf nýrrar óvissu.
Hugsum okkur tvo einstaklinga sem eru að losna úr fangelsi. Annar þeirra er kona á þrítugsaldri sem afplánar dóm vegna umfangsmikils fíkniefnasmygls. Hún á lítið barn sem bíður hennar. Hinn er ungur maður sem ólst upp á fósturheimilum, hefur aldrei haft fasta vinnu eða stöðugt húsnæði og er nú á sinni fjórðu afplánun, að þessu sinni fyrir alvarlegt ofbeldisbrot.
Þrátt fyrir ólíkan bakgrunn eiga þau eitt sameiginlegt: Þegar þau ganga út um fangelsishliðið bíður þeirra oftar en ekki brotakennd þjónusta, ótrygg staða og skortur á samfellu í stuðningi. Húsnæði er ótryggt, meðferð rofnar og tengingar við samfélagið eru veikar eða engar.
Þetta er ekki saga af vonleysi heldur vanda sem hægt er að leysa með samstilltu átaki. Það er einmitt markmið EXIT – leið út úr afbrotum.
Vítahringurinn sem þarf að rjúfa
Rannsóknir hafa lengi sýnt að þyngri refsingar einar og sér draga ekki sjálfkrafa úr afbrotum. Það sem skiptir mestu máli er hvað gerist þegar einstaklingurinn snýr aftur út í samfélagið. Fyrstu vikurnar eftir lausn eru oft hættulegasti tíminn; skuldir bíða, húsnæði vantar, meðferð stöðvast og stuðningsnet er veikt.
Ef ekkert tekur við er hætt við að einstaklingurinn fari aftur inn í sama umhverfi, sömu neyslu eða sömu félagslegu aðstæður og leiddu til afbrota áður. Þar myndast vítahringur sem getur verið erfitt að rjúfa.
Þess vegna snúast nútíma fangelsismál ekki eingöngu um refsingu heldur líka um endurhæfingu, samhæfingu og raunveruleg tækifæri til breytinga.
Hvað er EXIT?
EXIT – leið út úr afbrotum er þverfaglegt samstarfsverkefni sem hófst formlega árið 2025 með stuðningi félagsmálaráðuneytisins. Verkefnið byggir á norrænum fyrirmyndum, meðal annars dönsku verkefnunum God Løsladelse og EXIT.
Grunnhugsunin er einföld: Samhæfing þjónustu þarf að hefjast áður en einstaklingur losnar úr fangelsi og halda áfram eftir lausn. Markmiðið er að einstaklingurinn þurfi ekki sjálfur að tengja saman ólík kerfi á viðkvæmustu tímamótum lífs síns.
EXIT er ekki ný stofnun heldur samstarfsvettvangur þar sem stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök vinna saman að sameiginlegum lausnum. Þar koma meðal annars að verkefninu Fangelsismálastofnun, sveitarfélög, heilbrigðisþjónusta, Vinnumálastofnun, Vernd fangahjálp, Rauði krossinn, Geðhjálp, SÁÁ og fjölmörg önnur samtök.
Það sem rannsóknir sýna
Alþjóðlegar leiðbeiningar Sameinuðu þjóðanna um að draga úr ítrekun afbrota leggja áherslu á að árangur náist með einstaklingsmiðaðri og samfelldri þjónustu. Þar skiptir máli að horfa ekki aðeins á áhættu heldur líka á styrkleika, markmið og framtíðarsýn einstaklingsins sjálfs.
Norrænar rannsóknir sýna að stöðugt húsnæði, atvinnuþátttaka, meðferð og félagslegur stuðningur eru meðal mikilvægustu þátta til að draga úr endurkomu í afbrot. Samfélagið allt græðir á því þegar einstaklingar ná fótfestu að nýju — færri brotaþolar verða til, kostnaður samfélagsins minnkar og fjölskyldur fá tækifæri til að byggja sig upp aftur.
Samfélagslegt verkefni
Það er auðvelt að líta á fangelsismál sem afmarkað mál sem varðar aðeins brotamenn og réttarkerfið. En í raun eru þetta samfélagsmál sem snerta okkur öll.
Þegar einstaklingur fær raunhæft tækifæri til að hefja nýtt líf aukast líkur á öryggi, stöðugleika og betra samfélagi. Börn fá foreldra til baka, fjölskyldur styrkjast og fleiri einstaklingar verða virkir þátttakendur í samfélaginu á ný.
EXIT byggir á þeirri sýn að enginn eigi að ganga einn út úr fangelsi án þess að einhver taki við. Það er ekki aðeins mannúðleg nálgun — heldur líka skynsamleg samfélagsfjárfesting.
Þráinn Farsetveit